Mâturîdî’nin Te’vilâtu’l-Kur’an’ında Dilbilimsel Tefsir

Kur’an, ilk muhataba mesajı iletirken onların kullandığı kelime ve kavramları esas almıştır. Ancak indiriliş gayesi gereği Kur’an, bu kelime ve kavramların anlamlarını ya olduğu gibi bırakmış ya kısmen değiştirmiş ya da yeni anlamlar yüklemiştir. Nüzul dönemi muhatapların ekserisi, kendi dil ve kültürleriyle ilgili olan Kur’an kelimelerinin çoğunu anlıyordu. Onlar içeriği değiştirilen veya yeni anlamlar yüklenen kelimeleri ise Hz. Peygamber rehberliğinde bizzat yaşayarak öğreniyordu.

Nüzul sonrası dönemde özellikle farklı kültür ve coğrafyalarda yaşayan Kur’an muhatapları mesajı doğru anlamak için Kur’an kelimelerini anlama ihtiyacı hissettiler. Bu bağlamda özellikle dirayet ağırlıklı tefsir müellifleri dilbilimsel tefsire özen gösterdiler. Bu müfessirlerden biri de erken dönemde Türkistan coğrafyasında yaşamış müfessir Ebu’l- Mansur el-Mâturîdî’dir. Çalışmaya temel alacağımız eser onun Te’vilâtu’l-Kur’an’ıdır.

Mâturîdî ayetleri açıklarken veya katılmadığı mezhebi görüşlere cevap verirken dilbilimsel tefsire başvurmuştur. Bu bağlamda Arapların ifade tarzı, kelimelerin kök anlamları, hakikat ve mecaz manaları üzerinde durmuştur. Müteradif kelimelerin nüanslarını göstermiş, kelimenin anlamına ilişkin farklı görüşler varsa onları sıralamıştır. Öte yandan Mâturîdî tefsirde kendisinden yaklaşık 100 küsür yıl önce yaşamış dilbilimsel tefsirin öncüleri Ebû Ubeyde veya Ferra kadar yoğun kelime açıklamaları yapmış değildir. Hatta bazı kelimelere ilişkin yapılan açıklamaları aktardıktan sonra bunları bilmeye ihtiyaç olmadığını da belirtmiştir.  

Tebliğde Mâturîdî’nin Kur’an mesajını açıklarken kelimeleri nasıl ve hangi yönlerle açıkladığı, bu açıklamaların ayeti tefsir etmede ne kadar rol oynadığı, bazı kelimelerin anlamını bilmeye niçin ihtiyaç duymadığı gibi konular; betimsel, karşılaştırma ve eleştirel yöntemle incelenecektir.  Türkistan coğrafyasının öncü alimlerinden biri olan Mâturîdî’nin dilbilimsel tefsirini ele alan çalışmamız, Bilgi ve Hikmet Ekseninde Türkistan Sempozyumu başlığını taşıyan etkinlikte yer alması uygun olacaktır.

Anahtar Kelimeler: Mâturîdî, Te’vilâtu’l-Kur’an, Dilbilimsel Tefsir, hakikat, mecaz, müteradif.