Mu‘tezilî-Hanefî Bir Portre: Necmüddîn ez-Zâhidî’nin Fıkıh Telifâtındaki Kelâmî Görüşleri

Necmüddîn ez-Zâhidî (ö. 658/1260), merkezden uzaklaşan Mu‘tezilî düşüncenin kendisine sığınak bulduğu yerlerden biri olan Hârizm’de, bölge halkının kelâma yoğun ilgisinin olduğu bir dönemde dünyaya gelmiştir. İtikadda Mu‘tezile’nin Hüseyniyye ekolüne, amelde ise Hanefî mezhebine bağlı olan bu mütekellim fakīh, Moğol istilasının devam ettiği süreçte önce Bağdat’a, sonra İkinci Anadolu Beylikleri döneminde Karaman’a gelip ilmî müzakerelerde bulunmuş ve bu çalkantılı dönemde Anadolu halkının naklî ve aklî ilimler öğrenmesinde merkezî bir rol oynamıştır. Bir dönem Karamanoğulları müftülüğü yapan Osmanlı’nın ilk kadısı Edebâlî’nin fürû‘ meselelerinde Zâhidî’den istifade etmiş olması bu durumu teyit ettiği gibi, Zâhidî’nin fıkhî görüşlerinin Osmanlı fıkıh düşüncesinin teşekkül safhasına sirayet etmiş olabileceğine işaret etmektedir. Amelde Sünnî bir okulun takipçisi olmasına rağmen, itikadî planda Sünnîlerce bidat kabul edilen Mu‘tezilî kimliği benimsemesi Anadolu’daki Sünnî ulemâ ve halk nezdinde kelâmî görüşlerine ihtiyatla yaklaşılmasına yol açmış görünmektedir. Kelâmî düşüncelerin etkisi geniş kitlelerden ziyade muhtemelen sınırlı ilmî çevrelerde mahdut kalmıştır; nitekim Zâhidî’nin de Anadolu’da akāid/kelâm sahasında tedris faaliyeti sürdürdüğüne dair açık bir kayda rastlanmamaktadır. Kelâm ilmi alanında peygamberlik meselesine ilişkin bazı bahisleri konu edinen er-Risâletü’n-Nâṣıriyye adlı eseri günümüze ulaşmış, kendisine atfedilen asıl kelâm eseri el-Müctebâ fi’l-uṣûl’ün (?) ise varlığı henüz tespit edilememiştir. Bu durum, onun itikādî konulara yaklaşımının ve gölgede kalan kelâmcı kimliğinin anlaşılmasını güçleştiren bu mahrumiyet Zâhidî’nin bazısı matbu bazısı yazma hâlinde olan fıkıh telîfâtının –Ḳunyetü’l-Münye li-tetmîmi’l-ġunye, Ḥâvî mesâʾili’l-Münye, el-Müctebâ şerḥu Muḫtaṣari’l-Ḳudûrî- satır aralarında değindiği kelâmî görüşlerin yeniden inşasıyla aşılabilir. Çalışmamızda, söz konusu eserler üzerinden dokümantasyon yöntemiyle tespit edilecek bilgiler, uṣûl-i ḫamse sistematiği çerçevesinde tematik ve betimleyici bir analizle değerlendirilecektir. Araştırma neticesinde onun kelâmî şahsiyeti bütüncül bir şekilde ele alınacak; Mu‘tezilî düşüncenin farklılaştığı yerlerde kimlere yaklaştığı, Hüseyniyye ekolüne olan bağlılığı yahut özgünlüğü ortaya konulacaktır.

Anahtar Kelimeler: Kelâm, Fıkıh, Mu‘tezile, Hüseyniyye, Hanefîlik.

A Muʿtazilī-Ḥanafī Portrait: Theological Perspectives in the Fiqh Treatises of Najm al-Dīn al-Zāhidī

Najm al-Dīn al-Zāhidī (d. 658/1260) was born in Khwarazm, a region that served as a sanctuary for Muʿtazilī thought as it drifted from the center, and where the populace was deeply engaged in the discourse of kalām. A “theologian-jurist”, al-Zāhidī adhered to the Ḥusayniyya branch of the Muʿtazila in matters of creed (iʿtiqād) and the Ḥanafī school in legal practice (ʿamal). Amidst the ongoing Mongol invasions, he migrated first to Baghdad and subsequently to Karaman during the era of the Second Anatolian Beyliks, where he occupied a pivotal position in the transmission of both traditional and rational sciences during those turbulent times. The fact that Edebālī -who served as the mufti of the Karamanids- benefited from al-Zāhidī’s instruction in furūʿ (applied law) confirms the latter’s scholarly influence. Furthermore, Edebālī’s later role as the first qāḍī of the Ottoman Empire provides a strong indication that al-Zāhidī’s jurisprudential views may have permeated the formative stages of Ottoman legal thought. However, despite being a follower of a Sunnī school in practice, his adoption of the Muʿtazilī identity -regarded as bidʿa (heterodoxy) by Sunnī standards in matters of faith- appears to have prompted a reserved and cautious reception of his theological views among the Sunnī scholars and the general public in Anatolia. Consequently, the impact of his theological thought likely remained confined to circumscribed scholarly circles rather than reaching the broader masses; indeed, there is no explicit historical record of al-Zāhidī engaging in formal teaching activities within the fields of ʿaqāʾid or kalām in Anatolia. While his work al-Risāla al-Nāṣiriyya, which addresses certain issues regarding prophethood within the field of kalām, has survived, the existence of his primary work on kalām attributed to him, al-Mujtabā fī’l-uṣūl (?), has not yet been located. This lack of primary theological texts complicates the understanding of his doctrinal approach and his obscured identity as a theologian. This challenge may be surmounted by reconstructing the theological views interspersed throughout his jurisprudential works -both printed and in manuscript form- namely Qunyat al-Munya li-tatmīm al-ghunya, Ḥāwī Masāʾil al-Munya, and al-Mujtabā sharḥ Mukhtaṣar al-Qudūrī. The data identified through documentation methods in these works will be evaluated through a thematic and descriptive analysis within the framework of the al-uṣūl al-khamsa (the five principles). Ultimately, this research aims to provide a holistic evaluation of his theological persona, elucidating his loyalty to the Ḥusayniyya school, his intellectual proximity to other traditions where Muʿtazilī thought diverged, and his overall originality.

Keywords: Kalām, Fiqh, Muʿtazila, Ḥusayniyya, Ḥanafism.