Hakîm et-Tirmizî, Türkistan ilim havzasında yetişmiş, hadis, tasavvuf ve İslâm düşüncesi sahalarında derin tesir bırakmış çok yönlü bir âlimdir. Onun en dikkat çekici eserlerinden biri olan Nevâdirü’l-Usûl, çoğu zaman hadis ve tasavvuf merkezli okumaların konusu olmuş, eserin Arap dili bakımından taşıdığı zengin malzeme ise müstakil şekilde yeterince incelenmemiştir. Bu tebliğ, Nevâdirü’l-Usûl’de yer alan sarf, nahiv ve şiir unsurlarını inceleyerek bunların metnin anlam yapısına, yorum tarzına ve hadislerin anlaşılmasına nasıl katkı sunduğunu ortaya koymayı hedeflemektedir.

Dinî metinlerin doğru anlaşılması, lafızların yalnızca sözlük karşılıklarıyla yetinmeyen; kelime yapısını, cümle kuruluşunu ve bağlamı birlikte değerlendiren bir dikkat ister. Hadis metinleri de bu çerçevede, Arap dilinin sarf ve nahiv imkânları hesaba katılmadan tam olarak anlaşılamaz. Bu noktada Hakîm et-Tirmizî, lügavî tahliller yapan bir şârih kimliğiyle temâyüz eder. Nevâdirü’l-Usûl, bu yönüyle hadislerin lügavî tahliline yer veren dikkat çekici eserler arasında yer alır. Müellif, eserinde kelimelerin kök yapılarını inceleyerek sarf ilminin imkânlarından yararlanmakta, cümle içindeki görevlerini dikkate alarak nahiv kaidelerinden yararlanmaktadır. Bu durum, müellifin sarf ve nahiv verilerini metnin manasını açıklığa kavuşturmak için kullandığını göstermektedir. Bunun yanında Arap şiirinden aktardığı örnekler de lafızların kullanım alanını genişletmekte, anlam ihtimallerini desteklemekte ve yorumlarını dil malzemesiyle temellendirmektedir.

Çalışmada, önce Hakîm et-Tirmizî’nin Türkistan ilim havzasındaki yeri ve ilmî şahsiyeti kısaca ele alınacak, ardından Nevâdirü’l-Usûl’deki lügavî değerlendirmeler metin merkezli bir incelemeye tâbi tutulacaktır. Araştırmada nitel yöntem esas alınacak; metin tahlili, lügavî çözümleme ve karşılaştırmalı değerlendirme usulünden yararlanılacaktır. İnceleme sonunda, müellifin sarf ve nahiv malzemesini hadis metninin muradını tayin eden başlıca yorum araçları arasında değerlendirdiği, şiir istişhâdlarını da anlamı pekiştiren ve yorum tercihlerini destekleyen bir delil olarak kullandığı ortaya konulacaktır. Bu bulgular, Nevâdirü’l-Usûl’ün Türkistan ilim havzasında dil ile İslâmî ilimler arasındaki güçlü irtibatı yansıtan önemli metinlerden biri olduğunu göstermektedir.

Anahtar Kelimeler: Hakîm et-Tirmizî, Nevâdirü’l-Usûl, Sarf, Nahiv, Arap şiiri