Normal
0

21

false
false
false

TR
X-NONE
AR-SA

/* Style Definitions */
table.MsoNormalTable
{mso-style-name:”Normal Tablo”;
mso-tstyle-rowband-size:0;
mso-tstyle-colband-size:0;
mso-style-noshow:yes;
mso-style-priority:99;
mso-style-parent:””;
mso-padding-alt:0cm 5.4pt 0cm 5.4pt;
mso-para-margin-top:0cm;
mso-para-margin-right:0cm;
mso-para-margin-bottom:8.0pt;
mso-para-margin-left:0cm;
line-height:107%;
mso-pagination:widow-orphan;
font-size:11.0pt;
font-family:”Calibri”,sans-serif;
mso-ascii-font-family:Calibri;
mso-ascii-theme-font:minor-latin;
mso-hansi-font-family:Calibri;
mso-hansi-theme-font:minor-latin;
mso-bidi-font-family:Arial;
mso-bidi-theme-font:minor-bidi;
mso-fareast-language:EN-US;}

AHMET YESEVÎ’NİN ŞİİRLERİNDE ÜSLUP VE İFADE TEKNİKLERİ

            Hoca Ahmet Yesevî, 11. yüzyılın ikinci yarısı ile 12. yüzyılın ilk yarısında Türkistan’da yaşamış mutasavvıf bir şairdir. Şeriatın hükümlerini, tasavvufun esasları ile tarikatın âdâb ve erkânını öğretmek amacıyla söylediği hikmetleriyle başlangıçta Orta Asya’da, müteakiben ise Türklerin yaşadığı tüm coğrafyalarda derin ve geniş tesirler meydana getirmiş; “pîr-i Türkistân” olarak anılmıştır. Ahmet Yesevî Dîvân-ı Hikmet’i ile dinî-tasavvufi Türk edebiyatının kurucu isimlerden biri olmanın yanı sıra Türklerin İslamlaşma sürecinde de büyük hizmetlerde bulunmuş öncü bir isimdir.

Ahmet Yesevî’yi ve hikmetlerini ebedîleştiren hususların başında, onun sahip olduğu dinî-tasavvufi bilgi birikimini ve gönül dünyasını, çevresinde bulunan her seviyeden insana anlayabilecekleri bir dille ve daha önceden aşina oldukları şekillerle aktarmaya çalışmasıdır. Yesevî şekilde milli, özde ise İslami bir kimliğe sahiptir. Arapça ve Farsça bildiği hâlde duygu ve düşüncelerini içinde yer aldığı toplumun diliyle yani Türkçe olarak ifade etmesi; sevilmesi, benimsenmesi ve yüzyıllarca izinden gidilmesinin başlıca amillerindendir. İnanmış bir dava ve misyon adamı olan Yesevî için şiirin bir amaç değil, yüce hakikatleri göçebe Türk topluluklarına aktarmak üzere kullanılan bir araç olduğu hatırlanmalıdır. Dolayısıyla önemli olan, bu şiirlerin edebî sanat açısından taşıdığı değerden öte, sade ve didaktik özellikleriyle o günden günümüze büyük kitleleri ne şekilde etkilediğidir.

Pîr-i Türkistân’ın şiirleri hikemî bir üsluba sahiptir. Burada hikemî üslupla kastedilen; Ahmet Yesevî’nin, söylemiş olduğu bu hikmetlerde tefekküre dayanması, olay ve olguları erdem ve bilgiden gelen bir üstünlükle derinlemesine ve hakîmâne bir bakış açısıyla değerlendirmesi, halka mal olmuş ve onun karakteristiği olan deyim ve atasözlerini kullanması, kıssalara yer vermesi, öğüt veren bir anlatış biçimini tercih etmesi, zor ve girift tasavvufî konuları çeşitli temsillerle somutlaştırarak anlaşılmasını kolaylaştırması, manayı sözün özüne ve sadesine teslim etmesidir.

Bir ahlâk ve değerler eğitimcisi olan Hoca Ahmet Yesevî’nin, ahlaki değerlerin benimsenip yaygınlaşması için söylediği hikmetlerde “ne söylediği” kadar “nasıl söylediği” de son derece önemlidir. Yesevî’nin hikmetlerinde kullandığı ifade tekniklerine bakıldığında tasavvufi sembol ve kavramlara (aşk, mürşit, derviş, yol, nefis vs.) özel bir önem verdiği görülür. Emir ve hitap üslubu (ey insan, ey dostlar, bil, anla vs.), hikâyeleştirme ve temsil, zıtlık (tezat) kullanımı, düşündürmeye yönelik soru cümleleri ile anlatım da onun hikmetlerinde kullandığı anlatım tekniklerindendir. Mutasavvıfımız, şiirlerindeki bu üslup ve kullandığı ifade teknikleri aracılığıyla; muhatabıyla ortak bir düşünce dünyasında buluşmayı, az sözle çok şey ifade etmeyi, anlatımına düşünsel bir derinlik katmayı, etkileyiciliği arttırmayı, hakikati en saf ve çarpıcı hâliyle ifade etmeyi, anlatımı tekdüzelikten kurtarmayı, duyguları somutlaştırmayı, muhatabı pasif bir dinleyeci/okuyucu olmaktan çıkararak hikmetlerin/davanın bir parçası hâline getirmeyi amaçlamıştır. Ahmet Yesevî’nin çok geniş bir sahada ve yüzyıllardır tesirini devam ettiren bir şahsiyet olduğu göz önüne alındığında amacına ulaştığı aşikârdır.

Anahtar Kelimeler: Ahmet Yesevî, Dîvân-ı Hikmet, Tasavvuf, Üslup, İfade Teknikleri.

Prof. Dr. Abdülmecit İSLAMOĞLU

Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi

islamoglua@gmail.com

Tlf. 05058346488