Maveraünnehir Hadis Geleneğinde Muhaddis İbn Büceyr (Büceyrî): Hayatı, Rivayet Ağları ve Eserleri
Halil İbrahim DOĞAN
Doç. Dr., Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi
Hadis Anabilim Dalı, Ankara, Türkiye
hidogan@aybu.edu.tr / https://orcid.org/0000-0002-9644-5498
Özet: Türkistan, Maveraünnehir’in de içinde bulunduğu Orta Asya’nın büyük bir kısmını kapsamaktadır. Mâverâünnehir hadis geleneğinin önemli fakat günümüzde az bilinen simalarından biri de Ebû Hafs Ömer b. Muhammed b. Büceyr es-Semerkandî’dir (öl. 311/923). Bu tebliğ, İbn Büceyr’in ilmî şahsiyetini, hadis rivayetindeki yerini ve telif faaliyetlerini incelemeyi amaçlanmaktadır. Kaynaklarda Büceyrî yahut İbn Büceyr olarak anılan bu muhaddis, Mâverâünnehir’deki Re’sülkantara (Huşûfegân) köyünde doğmuş, kendisi gibi muhaddis olan babasıyla birlikte erken yaşlardan itibaren ilim yolculuklarına çıkmıştır. Horasan, Basra, Kûfe, Şam, Mısır ve Hicaz gibi dönemin başlıca ilim merkezlerinde hadis tahsil etmesi, onun ilmî kimliğinin yalnızca Maveraünnehir’le sınırlı olmadığını, aksine hadis rivayetindeki merkezî bir rolü olan yerlerle güçlü biçimde irtibat kurduğunu göstermektedir. Güvenilir bir muhaddis olarak nitelenen Büceyrî’nin aynı zamanda tefsirle de meşgul olması, onu rivayet ile dirayet açısından da değerlendirmeyi gerekli kılmaktadır. Tebliğde öncelikle Büceyrî’nin hayatı, hocaları, talebeleri ve ilmî seyahatleri üzerinde durulacak; ardından hadis tarihindeki konumu, Mâverâünnehir bölgesindeki etkisi ve eserleri ele alınacaktır. Onun bilinen temel eseri, kaynaklarda el-Câmiu’l-müsned yahut el-Câmiu’s-sahîh adıyla anılan çalışmasıdır. Bu eser, bölgede câmi türü hadis telifinin önemli örneklerinden biri olarak kabul edilmekte ve Mâverâünnehir’in hadis rivayetinde önemli bir karşılığı bulunmaktadır. Ayrıca Büceyrî’ye nispet edilen et-Tefsîr adlı eser, onun ilmî faaliyetinin hadisle sınırlı kalmadığını ortaya koymaktadır. Bu çerçevede tebliğ, bir yandan biyografik verileri sistemli biçimde bir araya getirirken diğer yandan bölgesel hadis tarihçiliği açısından ihmal edilmiş bir kimseyi görünür kılmayı hedeflemektedir. Böylece Büceyrî üzerinden, Mâverâünnehir’in yalnızca büyük muhaddisler yetiştiren bir coğrafya değil; aynı zamanda hadis tasnifi, tedvini ve ilim ağlarının sürekliliği bakımından belirleyici bir merkez olduğu da vurgulanacaktır. Bu sebeple çalışma, klasik kaynaklarda dağınık halde bulunan bilgileri birleştirerek hem şahıs merkezli bir okuma önerecek hem de Semerkand merkezli hadis birikiminin İslâm düşünce tarihindeki etkisi ortaya konulacaktır. Böylelikle tebliğin, hadis tarihi, tabakât literatürü ve Orta Asya ilim çevreleri araştırmalarına özgün biçimde katkı sunması beklenmektedir.
Anahtar Kelimeler: Hadis, İbn Büceyr/Büceyrî, Türkistan, Maveraünnehir, Semerkand, el-Câmiu’l-müsned.
The Muhaddith Ibn Bujayr (al-Bujayrī) in the Hadith Tradition of Transoxiana: His Life, Transmission Networks and Works
Halil İbrahim Doğan
Assoc. Prof., Ankara Yildirim Beyazit University, Faculty of Divinity
Department of Hadith, Ankara, Turkey
hidogan@aybu.edu.tr / https://orcid.org/0000-0002-9644-5498
Abstract: Turkistan encompasses a large part of Central Asia, including Transoxiana. One of the significant yet little-known figures of the hadith tradition of Transoxiana is Abū Hafs Umar b. Muhammad b. Bujayr al-Samarqandī (d. 311/923). This paper aims to examine Ibn Bujayr’s scholarly persona, his place in hadith transmission, and his literary activity. Referred to in the sources as either al-Bujayrī or Ibn Bujayr, this muhaddith was born in the village of Ra’s al-Qantara (Khushūfagān) in Transoxiana and, together with his father—who was also a muhaddith—undertook journeys in pursuit of knowledge from an early age. His study of hadith in the major centers of learning of the time, such as Khurasan, Basra, Kufa, Syria, Egypt, and the Hijaz, demonstrates that his scholarly identity was not confined to Transoxiana alone; rather, he maintained strong connections with regions that occupied a central position in hadith transmission. Described as a reliable muhaddith, al-Bujayrī was also engaged in tafsīr, which necessitates evaluating him not only in terms of transmission (riwāyah) but also in terms of analytical understanding (dirāyah). The paper will first focus on al-Bujayrī’s life, teachers, students, and scholarly travels, and will then address his position in hadith history, his influence in the region of Transoxiana, and his works. His best-known work is the compilation referred to in the sources as al-Jāmi al-Musnad or al-Jāmi al-Sahīh. This work is regarded as one of the important regional examples of the jāmi type of hadith compilation and occupies a notable place in the hadith transmission tradition of Transoxiana. In addition, the work attributed to al-Bujayrī entitled al-Tafsīr reveals that his scholarly activity was not limited to hadith alone. In this context, the paper seeks, on the one hand, to bring together biographical data in a systematic manner and, on the other, to render visible a figure who has been neglected in regional hadith historiography. Through the example of al-Bujayrī, it will thus be emphasized that Transoxiana was not merely a region that produced great muhaddiths, but also a decisive center in terms of hadith classification, compilation, and the continuity of scholarly networks. Accordingly, by synthesizing scattered information found in classical sources, this study will offer both a person-centered reading and an assessment of the impact of the hadith scholarship centered in Samarqand on the history of Islamic thought. In this way, the paper is expected to make an original contribution to studies on hadith history, tabaqāt literature, and the scholarly circles of Central Asia.
Keywords: Hadith, Ibn Bujayr/al-Bujayrī, Turkistan, Transoxiana, Samarqand, al-Jāmi al-Musnad.
Last Comments