Zâhirü’r-Rivâye Geleneğinin Aktarımında Hâkim eş-Şehid el-Mervezî

Doç. Dr. Emine Gümüş Böke/Düzce Üniversitesi İlahiyat Fakültesi

eminegumusboke@duzce.edu.tr /0532 562 41 46

Özet

Bu tebliğ, Hanefî mezhebinin temel hukuk literatürünü oluşturan zâhirü’r-rivâye eserlerinin sonraki nesillere aktarımında Hâkim eş-Şehid el-Mervezî’nin (ö. 334/945) üstlendiği rolü konu edinmektedir. İmam Muhammed eş-Şeybânî’ye (ö. 189/805) nispet edilen altı temel eserin tedvini ve muhtasar bir forma kavuşturulması sürecinde Mervezî’nin konumu, tebliğin merkezinde yer almaktadır. Tebliğ, Mervezî’nin zâhirü’r-rivâye geleneğiyle kurduğu ilişkiyi ve bu geleneği el-Kâfî aracılığıyla yeniden işleyip sistematik bir bütüne dönüştürme sürecini akademik bir perspektiften ortaya koymayı amaçlamaktadır. Böylece Hanefî fıkıh literatürünün tarihsel sürekliliğinde Mervezî’nin işgal ettiği özgün konumun tespiti hedeflenmektedir. Çalışma Mervezî’nin ilmî hayatı ve yetiştiği entelektüel ortamla başlamakta; fıkhî metodolojisi, zâhirü’r-rivâye geleneğiyle ilişkisi ve mezhep içindeki konumuyla devam etmektedir. el-Kâfî‘nin içerik ve yöntem bakımından tahlili ile eserin sonraki Hanefî fıkıh literatürüne başta Serahsî’nin el-Mebsût‘una olan etkisi de kapsam dahilinde değerlendirilecektir. Tebliğde tarihsel-analitik bir yöntem benimsenmiştir. el-Kâfî    zâhirü’r-rivâye literatürünün muhtasar ve tertipli bir özeti mahiyetinde olup kendisinden sonraki Hanefî fıkıh geleneğinin temel referans kaynaklarından biri hâline gelmiştir. Mervezî’nin bu katkısı, Hanefî mezhebinin Mâverâünnehir’de kurumsallaşmasını hızlandırmış ve kendisinden sonra gelen nesiller için vazgeçilmez bir referans zemini oluşturmuştur. Hayatını Sâmânî devlet hizmetinde sürdüren ve vezirlik makamına kadar yükselen Hâkim eş-Şehid, 334/945 yılında siyasi bir çalkantı sırasında hayatını kaybetmiştir. “eş-Şehid” lakabının kendisine bu şekilde verilmesi, onun ilmî kimliğiyle kamusal ve siyasi kimliğinin iç içe geçtiğini; fıkıh âlimliğinin devlet tecrübesiyle harmanlandığı özgün bir profili temsil ettiğini göstermektedir. Bu yön, onun fıkhî görüşlerinin salt teorik bir zeminde değil, pratik yönetim deneyimiyle de şekillenmiş olduğuna işaret etmektedir.

Anahtar Kelimeler: İslâm Hukuku, Hâkim eş-Şehid el-Mervezî, Hanefi mezhebi,zâhirü’r-rivâye, el-Kâfî,

Abstruct

This paper examines the role played by Hakim al-Shahid al-Mervezi (d. 334/945) in transmitting the works of *Zahir al-Rivaya*, which constitute the foundational legal literature of the Hanafi school, to subsequent generations. Mervezî’s position in the process of compiling and condensing the six foundational works attributed to Imam Muhammad al-Shaybânî (d. 189/805) is central to this paper. The paper aims to academically elucidate Mervezî’s relationship with the tradition of zâhirü’r-rivâye and the process by which he reworked this tradition through al-Kâfî, transforming it into a systematic whole. Thus, the study seeks to identify the unique position Mervezî occupies within the historical continuity of Hanafi fiqh literature. The work begins with an examination of Mervezî’s scholarly life and the intellectual environment in which he was raised; it continues with an analysis of his fiqh methodology, his relationship with the tradition of zâhirü’r-rivâye, and his position within the school. The analysis of al-Kāfī in terms of content and method will also include an evaluation of the work’s influence on subsequent Hanafi fiqh literature, particularly on Serahsī’s al-Mabsūt. A historical-analytical method has been adopted in this paper. al-Kâfî serves as a concise and systematic summary of the zâhirü’r-rivâye literature and has become one of the fundamental reference sources for the subsequent Hanafi fiqh tradition. Mervezî’s contribution accelerated the institutionalization of the Hanafi school in Transoxiana and established an indispensable reference framework for subsequent generations. Hakim al-Shahid, who spent his life in the service of the Samanid state and rose to the position of vizier, died in 334/945 during a period of political upheaval. The fact that he was given the epithet “al-Shahid” in this manner demonstrates that his scholarly identity was intertwined with his public and political identity; it represents a unique profile in which his expertise in Islamic jurisprudence was blended with his state experience. This aspect indicates that his legal views were shaped not only on a purely theoretical basis but also through practical administrative experience.

Key words: Islamic Law, Hakim al-Shahid al-Mervezi, Hanafi school of jurisprudence, Zahir al-Riyad, al-Kafi,